Directeurswoning LaBiomista Zwartberg
Restauratie en herbestemming van een cultureel erfgoedpand
Genk
2014
De directeurswoning van de voormalige steenkoolmijn in Zwartberg kende een bewogen geschiedenis: na de mijnsluiting in 1966 werd het pand onderdeel van de Limburgse Zoo, tot ook deze in 1997 haar deuren sloot. Daarna stond het gebouw jarenlang leeg. De stad Genk koos ervoor om de directeurswoning te restaureren en te herbestemmen als ontmoetingsplek binnen het nieuwe kunstproject LABIOMISTA. We herstelden de grandeur van het interieur met respect voor het eclectisch-historische karakter, terwijl we hedendaagse elementen subtiel integreerden om het gebouw klaar te maken voor zijn nieuwe functie.
De directeurswoning van Zwartberg schittert opnieuw als ontmoetingsplek binnen LABIOMISTA
-
De directeurswoning van Zwartberg in Genk is gebouwd in 1925 in eclectisch-historische stijl met typisch Maaslandse kenmerken. In de villa woonde de directeur van de steenkoolmijn, tot deze in 1966 sloot. Kort na de sluiting werd het grootste deel van de industriële infrastructuur verwijderd en kreeg de site een nieuwe bestemming als Limburgse Zoo, waarbij de directeurswoning als administratief gebouw fungeerde tot de sluiting in 1997. Daarna verwierf de stad Genk het domein en bleef het omliggende park een belangrijke wandel- en recreatieplek voor buurtbewoners, die zich sterk hebben ingezet voor het behoud van dit erfgoed. Jarenlang zocht men naar een nieuwe, betekenisvolle bestemming voor het historische pand.
In 2014 sloten de stad Genk en internationaal gerenommeerd kunstenaar Koen Vanmechelen een publiek-private samenwerking om de site nieuw leven in te blazen met het project LABIOMISTA (letterlijk "mix van het leven"). Dit park combineert erfgoed, hedendaagse kunst en bioculturele diversiteit op een unieke manier.
De directeurswoning zou een centrale rol spelen als ontmoetingsplek binnen dit grotere project. De buitenschil van het gebouw was al eerder gerestaureerd, maar het interieur was dringend aan vernieuwing toe.
-
Bouwhistorisch onderzoek en waardebepaling
Voorafgaand aan de restauratie brachten we de bestaande toestand van de directeurswoning in kaart. Samen met bouwhistorica Charlotte Fexer voerden we een grondig bouwhistorisch en materiaaltechnisch onderzoek uit. Dit onderzoek leverde een duidelijke waardebepaling op, die we als kompas gebruikten bij alle restauratiebeslissingen.
De uitdaging lag in het maken van onderbouwde keuzes over welke elementen we in de oorspronkelijke toestand van 1925 zouden herstellen en welke elementen van latere renovaties we zouden behouden. Er waren immers nauwelijks archiefbronnen beschikbaar, omdat het archief van de steenkoolmijn samen met de industriële installaties vernield was. We waren dus aangewezen op de informatie die in het gebouw zelf aanwezig was.
Het werd al snel duidelijk dat het interieur van grote waarde was door de vele originele houten en metalen elementen in neo-eclectische stijl. Ook de bovenlichten in de vorm van glas-in-lood of decoratieve glasbouwstenen zijn typische voorbeelden van vroeg 20ste-eeuwse architectuur, bedoeld om daglicht diep in het gebouw te brengen.
-
In overleg met het Agentschap Onroerend Erfgoed stelden we een beheersplan op dat de langetermijnvisie voor de directeurswoning vastlegde. Dit plan werd het vertrekpunt voor de interieurrestauratie en het verdere toekomstige beheer.
De nieuwe ingrepen in het interieur hielden we bescheiden en in de geest van het gebouw. We respecteerden de bestaande ruimtelijke indeling en zorgen voor een opwaardering. Waar mogelijk behielden en restaureerden we waardevolle interieurelementen en afwerkingen, waaronder:
De marmeren vloer in de inkomruimte
Het parket in petit Versailles-patroon in de salons
De muurdecoratie in de inkom- en traphal
De stucwerkplafonds
De monumentale trap met smeedijzeren leuning
De houten en metalen interieurelementen
De originele bovenlichten
Uit het bouwhistorisch onderzoek bleek dat de CUBEX-keuken uit de renovatiefase van 1955 dateerde. Ondanks haar latere toevoeging besloten we deze te behouden omwille als voorbeeld van Belgisch modernistisch design.
Bij de grotere vernieuwingen, zoals in de zolderruimtes en de nieuwe traphal, kozen we bewust voor hedendaagse elementen om een duidelijk onderscheid te maken tussen de gerestaureerde interieurafwerking en de nieuwe invullingen.
-
Een belangrijk onderdeel van het project was het aanpassen van het gebouw aan de hedendaagse comforteisen en het verbeteren van de toegankelijkheid. We werkten aan:
Een platformlift in de buitenaanleg om de inkomtreden te overbruggen
Vervanging van de bestaande lift uit de jaren 50 door een nieuw, rolstoeltoegankelijk model
Isolatie van dakvlakken en waar mogelijk ook de vloeren
Voorzetbeglazing voor de glas-in-lood-ramen
Optimalisatie van de luchtdichting
Daarnaast hadden we bij de integratie van nieuwe technieken aandacht voor het behoud van waardevolle interieurelementen. We kozen voor een slimme verdeling van leidingen via bestaande schouwen en ingebouwde kasten, met horizontale doorvoer in balkenlagen tussen de historische stucwerkplafonds en vloeren.
Nieuwe invulling
Na de restauratie kreeg de directeurswoning een nieuwe functie als ontmoetingsplek binnen LABIOMISTA. De grote inkomruimte met monumentale trap werd opengesteld voor bezoekers. De kamers vooraan zijn ingericht als ontvangstruimte, tentoonstellingsruimte over het mijnverleden, bibliotheek en expositieruimte voor de kunstwerken van Koen Vanmechelen.
De zolderverdieping is nu een conciërgewoning en op de eerste verdieping zijn gastenkamers, terwijl de ruime kamer met terras boven de inkomruimte fungeert als elegante vergaderruimte en lounge.
De zorgvuldige balans tussen behoud en vernieuwing weerspiegelt de fundamentele gedachte van LABIOMISTA zelf: dat uit de ontmoeting van verschillen iets waardevols ontstaat.description
