Haalbaarheidsstudie voor de museale ontsluiting van een uniek archeologisch erfgoed.
In samenwerking met Erfgoedstudio en Sien.
De Doelse Kogge
Doel (Beveren)
2023 - 2024
Een middeleeuwse kogge, opgegraven in het Antwerpse havengebied, terugbrengen naar haar vindplaats en ontsluiten voor het publiek. Dat was de uitdaging van deze haalbaarheidsstudie. We onderzochten diverse scenario's, van een bescheiden depot tot een ambitieus belevingscentrum, en zochten naar de meest passende invulling die het verhaal van dit maritieme erfgoed verbindt met de toekomst van Doel.
Van concept naar kansen
-
In 2000, tijdens graafwerkzaamheden aan het Deurganckdok in de Antwerpse haven, kwamen de restanten van een middeleeuws schip aan het licht. Het schip werd geïdentificeerd als een kogge, een type vrachtschip uit de middeleeuwen. Naast dit relatief complete schip (Doel 1) werden ook de resten van een tweede, kleinere kogge ontdekt (Doel 2).
Deze vondst was niet alleen voor België, maar voor heel Europa van groot belang. Kogges waren namelijk de dominante handelsschepen in de Hanze-periode, een tijd tussen de 13de en 15de eeuw waarin een machtig verbond van Noordwest-Europese handelssteden de zeehandel beheerste en de economische ontwikkeling van de regio stuurde. Hoewel deze schepen historisch zeer belangrijk waren, zijn er wereldwijd maar enkele goed bewaarde exemplaren teruggevonden.
Na de ontdekking begon een complex conserveringsproces. Het hout van Doel 1 werd geïmpregneerd met polyethyleenglycol (PEG) om het te verstevigen, terwijl Doel 2 voorlopig onder water wordt bewaard. De verwachting is dat het impregnatie- en droogproces van het hoofdschip nog tot 2029 zal duren.
In 2022 besloot de Vlaamse overheid dat de geconserveerde Kogge terug moest keren naar Doel. Deze beslissing paste in het bredere plan om het dorp, dat door havenuitbreiding onder druk staat, op te waarderen. Wij onderzochten de verschillende opties voor een gepaste thuishaven.
-
Verkenning van het concept
Hoewel de oorspronkelijke opdracht sprak over een 'museale ontsluiting', bleek al gauw dat een volwaardig museum volgens de ICOM-definitie niet wenselijk of realistisch was voor de stakeholders. We kozen voor een meer flexibele benadering en ontwikkelden verschillende concepten.
Na verkennende gesprekken met alle betrokkenen en een grondige analyse van de site, identificeerden we samen met de Begeleidingsgroep drie scenario’s op drie locaties met telkens een andere insteek:
Een Kogge-depot in/bij de kleine loods
Een Kogge-erfgoed- en gemeenschapscentrum in/bij het klooster
Een Kogge-belevingscentrum op/bij de bufferdijk
Drie scenario's
Voor elke locatie werkten we een scenario uit met een passende thematische invulling:
Scenario 1: Kogge-depot (kleine loods)
Een bescheiden, maar functionele oplossing, gericht op vakkundige conservering en beperkte publiekswerking via begeleide groepsbezoeken. Met een totale investering van ongeveer 3,5 miljoen euro (excl. btw) is dit de meest kostenefficiënte benadering. Het depot voorziet in eerste instantie geen volledige reconstructie van de Kogge, maar kan daarnaar in de toekomst toe evolueren.
Scenario 2: Kogge-erfgoed- en gemeenschapscentrum (klooster)
Een middenweg waarin de gereconstrueerde Kogge centraal staat in een breder erfgoedverhaal, geïntegreerd met gemeenschapsfuncties in het kloostergebouw. Met een investering van ongeveer 10,4 miljoen euro (excl. btw) voor het Kogge-programma en 20,7 miljoen voor het totaalproject, mikt dit scenario op zo'n 25.000 bezoekers per jaar.
Scenario 3: Kogge-belevingscentrum (bufferdijk)
Het meest ambitieuze scenario, met een nieuwbouw op een uitzonderlijke locatie met panoramische zichten en een immersieve beleving rond de gereconstrueerde Kogge. Met een verwachte investering van 18,9 miljoen euro (excl. btw) voor het Kogge-programma en 25,1 miljoen voor het geheel, mikt dit scenario op circa 50.000 bezoekers jaarlijks.
Ruimtelijke uitwerking
Voor elk scenario werkten we volumestudies uit die de ruimtelijke integratie in de omgeving visualiseren. We hielden daarbij rekening met verschillende factoren:
Bereikbaarheid voor bezoekers en logistiek verkeer
Impact op het dorpsbeeld
Link met de vindplaats van de Kogge
Aansluiting bij de verhaallijnen
Financiële haalbaarheid
Door de Begeleidingsgroep werd per scenario één volumestudie geselecteerd om verder ruimtelijk en financieel uit te werken. We stelden een complete kostenraming op, inclusief bouwkundige investeringen, afwerking, technieken, omgevingswerken en museografische ontsluiting. Deze ramingen hielden geen rekening met de eigenlijke reconstructiekosten van de Kogge zelf.
Al snel werd duidelijk dat een break-even scenario zonder externe subsidies voor geen van de voorgestelde varianten haalbaar is. Dit wijst op de noodzaak van een breed partnerschap en recurrente financiering om het project op lange termijn te laten slagen.
Samenwerkingsmodel
Naast het Agentschap Onroerend Erfgoed zien we mogelijkheden voor verschillende stakeholders om bij te dragen, zowel op vlak van investeringen (financieel, vergunningen, inhoudelijke input) als exploitatie (reservaties, marketing, combitickets).
Onze studie vormt een prospectie van de mogelijkheden qua partners, locaties, verhaallijnen en budgetten. Een volgende stap is de aanstelling van een coördinator die het project naar een volgende fase kan brengen, rekening houdend met belangrijke contextfactoren zoals het ECA-project, de Seveso-wetgeving, mobiliteitsaspecten en de retrocessie van gronden.
