Rubenskasteel Zemst
Herbestemming van het kasteel als toeristische trekpleister.
In samenwerking met Wondering en Erfgoedstudio.
Zemst
2020-2022
Het Rubenskasteel - genoemd naar de Vlaamse meester die er zijn laatste woonplaats vond - wordt opengesteld voor het grote publiek. Nadat het eeuwenlang in privébezit bleef, kwam het in 2019 in handen van de Vlaamse overheid. Samen met Erfgoedstudie en Wondering legden wij de basis voor de herbestemming van het kasteel tot een belangrijke schakel in het toerismebeleid van Vlaanderen.
Nieuwe verhalen in een historisch landschap
-
Het Rubenskasteel in Elewijt (Zemst) wordt ook wel Kasteel ‘t Steen genoemd, maar dankt toch vooral zijn naam aan de Vlaamse meester Peter Paul Rubens die er tot aan zijn dood heeft gewoond. De bouw van het kasteel gaat terug tot in de 11de of 12de eeuw. Oorspronkelijk stond er vermoedelijk een houten uitkijktoren op een aangelegde heuvel, die vanaf de 13de eeuw plaats maakte voor een stenen donjon - wat de naam 't Steen verklaart.
Rubens kocht het in 1635 en liet de feodale burcht ombouwen tot een kasteel in Vlaamse renaissancestijl. Een groot gebouwencomplex met een ophaalbrug en een slotgracht in een sfeervolle groene omgeving met neerhof, tuinen, graslanden, vijvers en bomen. Rubens woonde er nog vijf jaar tot hij stierf in 1640. Zijn weduwe Hélène Fourment bleef daarna in het kasteel wonen. Zij hertrouwde, waardoor het kasteel overging op de familie van Broeckhoven de Bergeyck en vervolgens de familie Coppens. Onder leiding van architect Eugène Carpentier voerde Charles Wouters Coppens in de late 19de eeuw grote werkzaamheden uit.
Tijdens WOII bezetten de Duitse strijdmachten het Rubenskasteel en werd het ook even gebruikt als militaire basis van de geallieerden. In 1955 kocht de familie Maison het, die het kasteel geleidelijk opnieuw restaureerde maar verder niet veel veranderde. Pas in 2019 nam Flanders Special Venues (Vlaamse overheid) het Rubenskasteel over.
Het kasteel paste perfect in het toeristisch beleid om de Vlaamse meesters in ere te herstellen en internationaal te promoten als culturele troef. De organisatie vond bovendien dat de rijke geschiedenis van het domein - zowel cultuurhistorisch als architecturaal - het waard is om aan het grote publiek te tonen. Zij gaven ons, samen met Erfgoedstudio en Wondering, de opdracht voor een herbestemmingsonderzoek van het kasteel.
-
Studie van de huidige staat
Flanders Special Venues heeft de ambitie om het Rubenskasteel te ontwikkelen tot het vlaggenschip en een inspirerend pilootproject binnen een nieuw, strategisch kasteel- en tuinnetwerk in Vlaanderen. Samen met partners Erfgoedstudio en Wondering voerden wij een grondige analyse uit van het kasteeldomein. We brachten nauwgezet de historische, ruimtelijke en technische staat van zowel de site als de gebouwen in kaart.
Herbestemming
Op basis van onze voorstudies stelden we een SWOT-analyse op die de sterktes en kansen voor de herbestemming van het Rubenskasteel duidelijk in beeld bracht. Vanuit die krachtpunten werkten we drie verhaallijnen uit:
Een plek om te ontsnappen aan de drukte van alledag
Een levendige plek voor een breed publiek
Vlaamse meesters van vandaag en de toekomst
Voor elk van deze verhaallijnen ontwikkelden we een uitgewerkt scenario met een concrete invulling voor de hele site. Hierbij bepaalden we niet alleen de functies voor de verschillende gebouwen, maar besteedden we ook aandacht aan de interpretatie en beleving van het omringende historische landschap.
